Grób S-1
 |
| Sczepanki 8, Grób S-1, wykop SE, gł. 45 cm |
 |
| Sczepanki 8, Grób S-1, wykop SE, gł. 45 cm |
Na stanowisku odkryto dotychczas tylko jeden obiekt z epoki kamienia.
W wykopie "SE" na gł. 40-45cm w spągu warstwy żółtoszarego piasku ze żwirem i plamami próchnicy natrafiono na jamowy grób szkieletowy. Ledwie widoczna jama, w przybliżeniu owalna, o wymiarach 60 x 40cm zorientowana była na osi SW-NE i wkopana na gł. 15 cm, tj. 60cm od powierzchni ziemi w przewarstwienia żwirów i piasków (zapewne fluwioglacjalnych) - będących tu niewątpliwie calcem.
Wewnątrz jamy znajdował się pochówek małego dziecka. Słabo zachowany szkielet leżał zgodnie z kierunkiem jamy (na osi SW-NE) z głową od strony SW. Czaszka ustawiona była sklepieniem do góry tak, że twarz zwrócona była na NE (tzn. głowa była nieco uniesiona). Wszystkie kości pochówka były bardzo drobne, bez nasad, delikatne i bardzo źle zachowane, a czaszka zgnieciona. Zachował się fragment żuchwy i kilka zawiązków zębów mlecznych (bez korzeni) - było to niewątpliwie niemowlę (Infans I) w wieku ok. 0,5 roku
Mimo złego zachowania kości, układ niektórych z nich wskazuje, że pochówek ułożony był w pozycji skurczonej na boku lewym. Świadczy o tym położenie następujących kości:
- żeber prawego boku powyżej pozostałych kości tułowia,
- kości długich przed czaszką nieco po jej lewej stronie,
- kości udowej i ramiennej (?) - poprzecznie do osi dłuższej pochówka oraz do kości podudzia i przedramienia, które z kolei leżały z grubsza na jednej linii i najbardziej na zewnątrz jego lewej strony. Parę kości śródręcza (?) znaleziono tuż nad lub przy lewym boku czaszki, co wskazuje, że ręce złożone były przy głowie od lewej strony. Uwagę zwracał stosunkowo nieźle zachowany układ anatomiczny żeber prawego boku.
Był to zatem pochówek pierwotny, złożony w porządku anatomicznym. W górnej części jamy za głową dziecka znajdował się fragment ceramiki zedmarskiej, okruch krzemienny, oraz kilka kręgów rybich. Zabytki te mogły dostać się jednak do jamy grobowej przy jej zasypywaniu. W wyniku przesiewania zawartości jamy znaleziono dwa małe koraliki z wapiennych skamielin (są one jednak wyjątkowo małe i mogły być naturalnym składnikiem żwirów) oraz 5 kręgów rybich, które są prawdopodobnie resztką jedynego intencjonalnego wyposażenia.
Pozycja stratygraficzna jamy, zawartość jej wypełniska oraz sposób złożenia pochówka sugerują, że grób SE-1 należy do kultury Zedmar (prawdopodobnie z wczesnego etapu jej osadnictwa na wyspie).
(Analizę wykonał mgr Leszek Słowicki.)
Przy brzegach jamy grobowej odkryto ponadto kilka kręgów rybich skupionych za czaszką, oraz parę ułamków ceramiki zedmarskiej, jeden za czaszką, pozostałe w okolicach stóp. Kości rybie są być może pozostałością jedynego, intencjonalnego wyposażenia, natomiast fragmenty ceramiki należy raczej traktować jako przypadkowe wtręty, które mogły się dostać do jamy grobowej podczas zasypywania pochówka, albo znacznie później na skutek zapadania się ziemi do grobu po rozłożeniu się ciała lub ewentualnego jakiegoś organicznego opakowania.
Odkrycie tego grobu ma ogromne znaczenie dla interpretacji charakteru stanowiska w Szczepankach (8) i jego relacji do Dudki. Po pierwsze, obecność grobu może zapowiadać istnienie równoległego do Dudki cmentarzyska (GUMIŃSKI 1997c; 2001a: 146; 2002; 2003b), tj. drugiego, niezależnego miejsca grzebalnego na obecnie badanej wyspie. Sytuacja ta sugerowałaby, że w Szczepankach obozowała inna grupa ludzka, niż ta z Dudki, choć zapewne pozostająca z nią w bliskich relacjach kulturowych, społecznych a pewnie i krewniaczych. Po drugie, opisany pochówek ze Szczepanek ma bliskie analogie do dwóch grobów z Dudki, nr VI-11 i VI-3. Pierwszy z wymienionych to grób pojedynczy, małego dziecka złożonego prawdopodobnie w pozycji skurczonej na boku, z głową skierowaną na południe. Grób VI-3 z Dudki był też jamowy, o osi S-N, z pojedynczym pochówkiem osobnika dorosłego ułożonego w pozycji skurczonej na prawym boku i wyposażonego w kamienną siekierkę (ciosło). Zwłaszcza ten grób ma ścisłe analogie w kulturze brzesko-kujawskiej PKN (GUMIŃSKI 2001a: 146, fig. 13). Obecność tego typu pochówków na badanym stanowisku i ogólnie w kulturze Zedmar po raz kolejny świadczy o bliskich relacjach kulturowych ze środkowoeuropejskim wczesnym neolitem, a nie strefą tajgi lub lasostepu wschodniej Europy, gdzie pochówki składane były w pozycji wyprostowanej na wznak i barwione ochrą.
Kości ludzkie poza grobem.
Oprócz grobu S-1, w Szczepankach odkryto także pojedyncze, "luźne" kości ludzkie. Są to: 4 małe fragmenty kalot, w tym jedna zaczerniona od przepalenia, 3 zęby o mocno startych koronach (przedtrzonowy, kieł i siekacz?), 6 paliczków od stóp lub dłoni i kość nadgarstka, oraz 4 kości długie: łokciowa, 2 udowe i strzałkowa (oznaczenia wykonał Krzysztof Świeżak). Z wyjątkiem jednego paliczka z wykopu "SA", pozostałe 17 kości ludzkich znaleziono w wykopie "E" i pochodzą one od przynajmniej kilku osobników. W oparciu o warstwy, w których zostały znalezione należy je datować na różne okresy osadnictwa zedmarskiego w Szczepankach, począwszy od wczesnego Zedmaru a kończąc na okresie postzedmarskim. Interesujące jest, że "luźne" kości ludzkie występują niemal wyłącznie w wykopie wschodnim i w tym samym rejonie odkryto wszystkie bursztynowe i kościane ozdoby na stanowisku, a obok jedynej "luźnej" kości ludzkiej z wykopu "S" znaleziono kamienny pierścień. To współwystępowanie kości ludzkich z ozdobami jest bardzo znamienne.
Analogia tego zjawiska do sytuacji zaobserwowanej i zanalizowanej dla Dudki jest uderzająca (GUMIŃSKI 2003b). Tak samo tam, głównie w jednym wykopie (nr III) przecinającym również południowo-wschodni brzeg wyspy, znaleziono ponad dwieście kości ludzkich: małe fragmenty kalot, zęby, kości długie i drobne kości dłoni lub stóp. Skrupulatna analiza antropologiczna (dr Miry Pyżuk) oraz stratygraficzna i planigraficzna wykazała, że pochodziły one od ok. sześćdziesięciu osobników składanych w tym miejscu od środkowego mezolitu do końca neolitu (GUMIŃSKI 2003b: tab. 2, 3, fig. 3-5). W Dudce zdecydowana większość ozdób została znaleziona właśnie w wykopie nr III, a wiele z nich leżało w bezpośrednim sąsiedztwie pojedynczych ludzkich kości (GUMIŃSKI 2003b: fig. 6). Ostatecznym wnioskiem było uznanie, że "luźne" kości ludzkie stanowią pozostałość tzw. pochówków tymczasowych, czyli takich, z których po zeszkieletowieniu trupa wybierano niemal wszystkie kości i przenoszono je do grobów wtórnych na właściwe cmentarzysko (wykop nr VI), położone ok. 50m na zachód od wspomnianego wykopu nr III. W grobach wtórnych kości nie miały oczywiście zachowanego układu anatomicznego, lecz były silnie skupione (przenoszone i składane w worku?) i zdekompletowane w stosunku do całego szkieletu. Szczególnie licznie znajdowane drobne fragmenty kalot zdają się sugerować, że ceremonii ekshumacji i przenoszenia kości towarzyszył zwyczaj rozbijania czaszek (dla uwolnienia duszy?) (GUMIŃSKI 2003b: 119, tab. 2). Specjalnie(?) rozbite czaszki występowały również w grobach pierwotnych w Dudce, tzn. takich, w których zmarli byli składani jednorazowo i ostatecznie, a więc szkielety leżały w nich w pozycji anatomicznej. Zwyczaj ten, praktykowany prawdopodobnie od środkowego mezolitu utrzymał się u miejscowej ludności do końca neolitu (GUMIŃSKI 1997a: fig. 6; 2001a: fig. 13; 2002; 2003b). Brak znacznej części kości czaszki i ogólny stan jej zachowania w grobie pierwotnym ze Szczepanek (gr. S-1) może też wynika z jej intencjonalnego rozbicia? W każdym razie obecność pochówków tymczasowych w Szczepankach zdaje się potwierdzać istnienie drugiego, niezależnego cmentarzyska z grobami pierwotnymi (jak grób S-1) i wtórnymi na obecnie badanej wyspie, gdyż wydaje się być mało prawdopodobne, choć nie całkiem wykluczone, żeby kości z pochówków tymczasowych ze Szczepanek przewożono jeziorem na drugą wyspę, czyli Dudkę.
|
)
)